Fęrsluflokkur: Trśmįl og sišferši

Einstaklingshyggja Ayn Rand

Fyrir rśmlega 20 įrum žżddi ég skįldsögu rśssnesk-bandarķska rithöfundarins og heimspekingsins Ayn Rand, The Fountainhead, sem gefin var śt af Fjölsżn forlagi 1991.

Nś nżveriš kom bókin śt ķ endurskošašri žżšingu į vegum Almenna bókafélagsins, undir heitinu Uppsprettan.
Ašalsöguhetja Uppsprettunnar er arkitektinn Howard Roark, módernisti og hugsjónamašur sem neitar aš gera mįlamišlanir gagnvart list sinni. Sagan er grķpandi og söguhetjurnar margar hverjar stórbrotnar.

Ayn Rand fęddist ķ Rśsslandi įriš 1905. Hśn nam sögu og heimspeki ķ St. Pétursborg, en flśši til Bandarķkjanna rśmlega tvķtug, įriš 1926, og bjó žar sķšan. Hśn varš žar vinsęll rithöfundur og įhrifamikill heimspekingur og stjórnmįlahugsušur.

Uppsprettan var fyrsta skįldsaga Rand sem nįši verulegum vinsęldum. Bókin kom śt ķ mišri heimsstyrjöldinni, 1943 eftir aš 12 śtgefendur höfšu įšur hafnaš henni. Hśn hlaut litla markašssetningu og blendnar vištökur gagnrżnenda. Öllum aš óvörum varš Uppsprettan žó metsölubók sem enn rennur śt ķ bķlförmum og hefur veriš žżdd į fjölda tungumįla.

Ekki er vafi į aš žaš er ekki ašeins grķpandi sögužrįšur sem veldur vinsęldum žessarar bókar heldur sį heimspekilegi undirtónn sem žar er aš finna. Ķ Uppsprettunni tekur Rand til kostanna sišfręšihugmyndir sķnar, sem um margt eru nżstįrlegar, og prófar žęr ķ žeim söguheimi sem hśn skapar.

Ķ stuttu mįli snżst heimspeki Rand um mjög róttęka einstaklingshyggju sem grundvallast į frumsetningum heimspekikerfis hennar, objektivismans, sem žżša mętti sem hluthyggju į ķslensku. Forsenda sišferšisins, samkvęmt Rand, er aš mašurinn žarf aš višhalda eigin lķfi. Af žessu leišir hśn aš öll sišferšisgildi hljóti aš miša aš žessu marki. Žvķ sé ósišlegt aš einstaklingurinn fórni sér fyrir ašra og einnig ósišlegt aš hann geri kröfu um aš ašrir fórni sér fyrir hann. Rand endurskilgreinir egoismann, eša sjįlfselskuna, og telur hina sönnu sjįlfselsku, sem sé grunnur alls sišferšis, vera aš lifa og starfa sem sjįlfstęš hugsandi vera, foršast aš nota ašra og foršast aš lįta ašra nota sig. Egoisti Rand er žannig mašur sem lifir ašeins sjįlfum sér. Hann sękist ekki eftir völdum yfir öšru fólki, ekki eftir peningum peninganna vegna, heldur ašeins žvķ aš lifa eins heilsteyptu, heišarlegu og skapandi lķfi og honum er unnt.

Ayn Rand varš kannski žekktust fyrir stjórnmįlaheimspeki sķna, en hśn grundvallast į sišfręšikenningu hennar. Rand įleit kapķtalismann vera eina stjórnskipulagiš sem vęri sišferšilega réttlętanlegt žvķ žaš vęri žaš eina sem gerši manninum kleift aš breyta sišlega. Hśn įleit hins vegar aš sį hreini kapķtalismi sem hśn ašhylltist hefši hvergi veriš til og raunar óvķst aš hann yrši nokkurn tķma til. Hśn er aš žessu leyti ólķk hefšbundnum hęgrimönnum sem gjarna įlķta kapķtalismann gallašan en žó illskįstan žess sem ķ boši er, enda gagnrżndi Rand gjarna bandarķska hęgrimenn og frjįlshyggjumenn, sem žó vilja margir tengja hugmyndafręši sķna kenningum hennar. Enn meira fór žó fyrir gagnrżni hennar į samhyggju og alręšisstefnur į borš viš kommśnisma, fasisma og nasisma, enda gengju slķkar stefnur žvert gegn möguleika mannsins til sišlegs lķfs.

Heimspeki Ayn Rand vakti litla athygli ķ fręšaheiminum lengi framan af, kannski mešal annars vegna stjórnmįlaskošana hennar, en einnig vegna žess hve brotakennt höfundarverk hennar er og erfitt aš stašsetja hana innan meginstrauma heimspekinnar. Į sķšustu įrum hefur įhugi į kenningum hennar hin vegar fariš vaxandi og hafa nokkrar įhugaveršar bękur komiš śt um Rand undanfariš. Žaš er vel, enda er Ayn Rand afar įhugaveršur heimspekingur og mikiš verk óunniš ķ rannsóknum į kenningum hennar og tengslum viš ašrar heimspekistefnur. Mešal annars mį benda į "Ayn Rand, the Russian Radical" eftir Chris Matthew Sciabarra, sem kom śt 1995 ef ég man rétt og gefur afar glögga mynd af heimspeki Rand og tengslum viš stefnur og strauma į 19. og 20. öld.


Sišferši, sišfręši og trś

Fyrir skemmstu lögšu žingmenn Hreyfingarinnar fram tillögu um aš taka skyldi upp sišfręšikennslu ķ skólum. Viršast žingmennirnir telja aš meš sišfręšikennslunni muni sišferši ķ landinu batna.

Nś er žaš svo aš sišfręši og sišferši eru gerólķkir hlutir. Mašur getur vitaš allt um sišfręši en veriš meš öllu sišlaus. Annar kynni svo aš vera fyrirmynd um rétta breytni įn žess aš vita einu sinni aš sišfręši er til. Og sé miš tekiš af hinni, oft illvķgu hįskólapólitķk, bendir reynslan sķst til aš sišleg breytni sé sišfręšikennurum efst ķ huga, raunar gjarna žvert į móti.

Eitt er žaš žó sem lęra mį af žvķ aš kynna sér sögu og kenningar sišfręšinnar. Žaš er aš engum heimspekingi hefur tekist aš sżna naušsyn sišlegrar breytni įn skķrskotunar til ęšri mįttarvalda. Žó hafa margir reynt. Žessi nišurstaša kristallast kannski best ķ žeim oršum Friedrichs Nietsche aš įn gušs sé allt leyfilegt.

Nś vill hin nżja valdastétt ķ Reykjavķk śthżsa trśarhreyfingum śr grunnskólum, banna helgileiki tengda jólum og leggja af litlu jólin eša breyta ķ eins konar gervihįtķš įn tengsla viš žį kristnu arfleifš sem er grundvöllur žeirra. Einnig į aš banna skólabörnum aš teikna trśartengdar myndir ķ skólanum. Hugmyndaleg forsenda žessarar athafnasemi er mannréttindi. En žį gleymist aš hugmyndin um mannréttindi veršur ekki slitin frį žeirri kristnu rót hennar aš hver einstaklingur sé óendanlega mikilvęgur gagnvart guši. Žaš er eina röksemdin fyrir žvķ aš mannréttindi beri aš virša.

Ennfremur mį benda į aš viršing hinnar nżju valdastéttar fyrir mannréttindum er ekki meiri en svo aš hśn hyggst ekki ašeins banna Gķdeonfélaginu aš gefa börnum biblķur, hvaša skaša sem žaš į nś aš geta valdiš, heldur ętlar hśn lķka aš banna börnunum aš teikna trśarlegar myndir. Vandséš er hvernig slķkt kemur heim og saman viš almenn mannréttindi, en žar er tjįningarfrelsi grundvallaržįttur.

Lķtill vafi er į aš hnignun almenns sišferšis į stóran žįtt ķ žvķ efnahagslega og pólitķska hruni sem hér hefur oršiš. Er žį ekki réttara aš reyna aš byggja upp grundvöll góšs sišferšis fremur en aš brjóta hann nišur?


mbl.is Tillögur valda óįnęgju
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Hestgjafinn??

Viš hjónin ösnušumst til aš kaupa prufuįskrift aš uppskriftablašinu Gestgjafanum.

Misstum samt eiginlega lystina žegar okkur barst fyrsta tölublašiš, stśtfullt af hestaketsuppskriftum.

Flaug žį ķ hug aš lķklega fęri betur į aš blašiš héti Hestgjafinn. Veltum svo fyrir okkur meš nokkrum óhugnaši hvert žema nęsta blašs yrši: Hundaket, mannaket??

Viš ętlum žį aš senda inn uppskriftir. Til dęmis kryddlegnar aušmannalundir. Eša atvinnuleysingjasmįsteik af fulloršnu! 


Roš, fiskar, fęri og net

Halldór Blöndal fjallar um nżju biblķužżšinguna ķ įgętum pistli ķ Mogga um helgina. Sżnir hann fram į aš mįltilfinningu žżšingarnefndar viršist eitthvaš įbótavant og tekur sem dęmi oršalagiš aš „leggja net til fiskjar“.

Žessu svarar sr. Siguršur Pįlsson ķ blašinu ķ gęr. Viršist hann misskilja gagnrżni Halldórs og halda aš žeim sķšarnefnda finnist annkannalegt aš tala um netalögn. Žaš er bersżnilega ekki svo:

Menn róa til fiskjar. Svo renna žeir fyrir fisk og kannski kemur fiskur ašvķfandi og bķtur į. Menn leggja net. En žeir leggja žau ekki til fiskanna heldur fyrir žį. Alveg eins og žeir renna fęrinu fyrir fiskana en ekki til žeirra. Alveg eins og viš leitum einhverju, en ekki af žvķ.

Aš skrifa texta er į margan hįtt eins og aš leggja net. En žaš net er ekki lagt fyrir fiska heldur orš. Netiš er mįltilfinning höfundarins. Hśn fęst bara meš žvķ aš lesa góšar bękur og hlusta į fólk sem hefur góša mįltilfinningu. Ef netiš er vel rišiš rašast oršin ķ žaš fagurlega. En ekki ef žaš er gisiš og götótt.

Eins og Halldór Blöndal bendir réttilega į er margt ankannalegt ķ oršfęri nżju biblķužżšingarinnar. Netiš er feyskiš og textinn žvķ eins og bögglaš roš fyrir brjósti lesandans. Slķkt gerist stundum žegar nefndir skrifa.

Halldór hvetur Biblķufélagiš til aš prenta nżtt upplag af eldri śtgįfu Biblķunnar. Ég tek undir žaš. Biblķufélagiš į ekki aš bjóša lesendum upp į rušur heldur fallegan afla veiddan meš haglega geršu neti.


Ekki fleiri opin bréf, takk

Ég vonast til žess aš žessum opnu bréfasendingum taki aš linna. Žjóškirkjan og Sišmennt ęttu aš sjį sóma sinn ķ žvķ aš boša frekar til rįšstefnu um žessi mįl žar sem žau yršu rędd į breišum grundvelli og af skynsamlegu viti. 


mbl.is Sišmennt svarar biskup
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Misrįšinn hernašur

Ég held, žvķ mišur, aš Sišmennt sé aš gera mikil mistök meš kröfu sinni um afsökunarbeišni frį biskupi og öšrum svipušum upphlaupum undanfariš. Nś er ég fjarri žvķ aš vera sérstaklega hrifinn af Sišmennt žar sem mér finnst žessi įhersla į aš bśa til einhvers konar eftirlķkingar af kristnum athöfnum frekar óspennandi.

Ég ber hins vegar mikla viršingu fyrir skošunum trśleysingja enda hlżtur allt sanngjarnt fólk aš vera sammįla žvķ aš žęr eiga viš fullgild rök aš styšjast. Žaš merkir hins vegar ekki aš ašrir geti ekki haft ašra lķfsafstöšu, grundvallaša į nįkvęmlega jafngildum rökum.

Žótt margt sé gott ķ mįlflutningi Sišmenntar og gagnrżni į kirkjuna finnst mér žó nżleg upphlaup ķ tengslum viš kristnifręšikennslu og aškomu kirkjunnar aš skólastarfi ekki samtökunum til framdrįttar. Jafnvel mętti segja aš žau séu tekin aš koma óorši į mįlstaš trśleysingja. Žaš er slęmt.

Orš biskups sem Sišmennt krefst nś afsökunarbeišni į tengjast aušvitaš žessum upphlaupum og endurspegla žį ķmynd sem samtökin hafa žvķ mišur veriš aš gefa af sér undanfariš. Mér finnst krafan um afsökunarbeišni lķka lżsa svolķtilli móšursżki. Žaš žarf enginn aš skammast sķn fyrir aš vera hatrammur mįlflytjandi eša andstęšingur einhvers. Žaš er engin sišferšileg fordęming fólgin ķ žvķ hugtaki!

Svo stuttlega sé komiš aš mįlflutningnum sjįlfum hefur Sišmennt krafist žess aš ekki sé stundaš trśboš ķ skólum, žvķ foreldrar eigi aš rįša žvķ sjįlfir hvaša višhorf börnum žeirra eru innrętt. Žaš kann aš viršast sanngjörn krafa. En er žaš endilega vķst?

Trśboš er innręting įkvešinna lķfsskošana, rétt eins og predikun trśleysis er innręting įkvešinna lķfsskošana. Innręting lķfsskošana į sér staš alls stašar ķ skólakerfinu. Žaš aš boša jafnrétti, manngildi og umburšarlyndi er innręting lķfsskošana og žaš er alls ekki vķst aš allir séu sammįla žeim tślkunum į žessum gildum sem žar eru lögš til grundvallar. Žess utan eru börnum beint og óbeint kenndar ašrar lķfsskošanir, sem kannski eru ekki jafn jįkvęšar, svo sem įhersla į efnaleg gęši, reglan um auga fyrir auga og svo framvegis. 

Fyrri spurning mķn varšandi žetta er kannski žessi: Ef hafna į innrętingu lķfsskošana ķ skólum veršur žį ekki jafnt yfir allar aš ganga? Er yfirleitt hęgt aš foršast slķka innrętingu svo lengi sem viš erum žįtttakendur ķ samfélaginu?

Sķšari spurningin er žessi: Er žaš eitthvaš réttmętara aš foreldrar stjórni žvķ hvaša lķfsskošanir börnum eru innręttar en aš žaš mótist af almennum višhorfum ķ samfélaginu? Eru foreldrar einhvers konar einręšisherrar yfir börnum sķnum sem hafa rétt til aš stjórna og móta skošanir žeirra?


mbl.is Krefjast afsökunarbeišni frį biskupi
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Af žvķ aš pįfinn sagši žaš

Žetta eru greinilega alvarlegar athugasemdir sem žarna hafa veriš settar fram. Slķkri gagnrżni er hvorki nęgjanlegt aš svara meš skętingi né vķsan til menntunar žeirra sem geršu ętluš mistök. Mišaš viš umręšuna undanfariš viršast hins vegar ašstandendur žżšingarinnar yfirleitt bregšast viš gagnrżni į žann hįtt.

Žaš er verulega slęmt mįl ef žżšingin er svo illa unnin aš virtir fręšimenn į sviši mįlfręši og textafręši sjįi įstęšu til aš gera viš hana alvarlegar athugasemdir. Mašur fékk į tilfinninguna žegar žessi žżšing kom śt aš allt vęri reynt aš gera til aš hamla umręšu um hana og žagga nišur ķ gagnrżnisröddum. Greinilegt aš PR vinnan var vel unnin. En sé verkiš gallaš kemur žaš aušvitaš ķ ljós į endanum.

Ég minnist žess aš įšur en žżšingin kom śt hafši einhver gagnrżni rataš į sķšur blašanna og var žvķ mešal annars haldiš fram aš ekki hefši fariš fram nęgjanlega ķtarleg umręša mešal fręšimanna til aš hęgt vęri aš segja aš verkiš vęri tilbśiš. Ašstandendur brugšust alltaf ókvęša viš slķkum įbendingum og virtust taka alla gagnrżni mjög persónulega.

Ķ žetta verk er bśiš aš eyša įralangri vinnu fjölda fólks og vęntanlega ótöldum milljónatugum. Žaš er verulega alvarlegt mįl ef ekki hefur tekist almennilega til.


mbl.is „Hvaš helduršu aš viš höfum veriš aš gera?“
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Kynjafręši, marxismi og almannavalsfręši

Um sķšustu helgi var haldin rįšstefna um svonefnda "kynjafręši" sem viršist eiga mjög upp į pallboršiš hjį żmsum um žessar mundir. Fręšigrein žessi mun m.a. kennd viš Hįskóla Ķslands.

Samkvęmt kynningu į vef H.Ķ. er kynjafręši fręšigrein žar sem "žverfaglegu og femķnisku sjónarhorni beitt til aš skoša stöšu kynjanna ķ mismunandi samfélögum og menningarsvęšum, ķ sögulegu samhengi og ķ samtķmanum."

Į sķšustu įratugum hefur sjónarhorn marxista įtt sér mikinn hljómgrunn ķ fręšasamfélaginu, hvort sem litiš er į sögu, samfélagsfręši eša jafnvel hagfręši. Ķ marxismanum er sjónum beint aš stéttabarįttu og er forsendan sś aš öll söguleg žróun eigi sér rętur ķ henni.

Nś į sķšustu įrum hefur svonefnd "almannavalsfręši" rutt sér mjög til rśms mešal żmissa frjįlshyggjusinnašra hagfręšinga. Samkvęmt almannavalsfręšinni mį skżra įkvaršanir og athafnir stofnana og einstaklinga innan stjórnkerfisins meš vķsan til eigin hagsmuna žeirra sjįlfra, hvort sem er til lengri eša skemmri tķma.

Allar eiga žessar "fręšigreinar" tvennt sameiginlegt: Ķ fyrsta lagi er ķ žeim öllum gengiš śt frį fyrirfram gefinni forsendu um hvernig heimurinn sé. Ķ marxismanum er gengiš śt frį kenningunni um dķalektķska efnishyggju - aš allt megi skżra meš vķsan til stéttarhagsmuna. Ķ almannavalsfręšunum er gengiš śt frį forsendunni um persónulega efnahagslega hagsmuni og aš allar athafnir žeirra sem sjónum er beint aš megi skżra śt frį žeim. Ķ kynjafręšinni er gengiš śt frį forsendunni um aš söguleg og samfélagsleg žróun snśist um įtök milli kynja.

Marxismi, almannavalsfręši og kynjafręši geta įn vafa veriš gagnlegar nįlganir, eša įhugaveršar kenningar, sem vissulega geta nżst til aš skilja heiminn betur. En žęr eiga žaš allar sameiginlegt aš vera kenningar, ekki fręšigreinar.

Ķ hįskólum er kennd sagnfręši og félagsfręši, ekki marxismi. Žar er kennd hagfręši, ekki almannavalsfręši. Marxismi og kenningin um almannaval eru hins vegar mikilvęgir žęttir ķ nįmi ķ sagnfręši, félagsfręši, hagfręši og heimspeki. Og žį kemur spurningin: Hvaš greinir hina svoköllušu kynjafręši frį öšrum kenningum um samfélag og sögu sem gerir aš verkum aš hśn veršskuldi stöšu fręšigreinar, žótt hśn viršist augljóslega ekki vera žaš?


Um bloggiš

Hitt og þetta

Höfundur

Þorsteinn Siglaugsson
Þorsteinn Siglaugsson

Heimspekingur, hagfræðingur og rekstrarráðgjafi og frjálslyndur frjálshyggjumaður.

Athugasemdir eru birtar, en aðeins ef þær eru kurteislegar að mati síðuhaldara. Dónalegum athugasemdum verður hafnað.

Des. 2017
S M Ž M F F L
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31            

Nżjustu myndir

  • Screen Shot 2017-11-09 at 23.42.35
  • Screen Shot 2017-11-09 at 23.42.35
  • Screen Shot 2017-11-09 at 23.33.13
  • Screen Shot 2017-11-09 at 17.26.52
  • Screen Shot 2017-11-08 at 23.05.22

Heimsóknir

Flettingar

  • Ķ dag (14.12.): 0
  • Sl. sólarhring: 3
  • Sl. viku: 224
  • Frį upphafi: 147410

Annaš

  • Innlit ķ dag: 0
  • Innlit sl. viku: 182
  • Gestir ķ dag: 0
  • IP-tölur ķ dag: 0

Uppfęrt į 3 mķn. fresti.
Skżringar

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband