Fęrsluflokkur: Heimspeki

Einstaklingshyggja Ayn Rand

Fyrir rśmlega 20 įrum žżddi ég skįldsögu rśssnesk-bandarķska rithöfundarins og heimspekingsins Ayn Rand, The Fountainhead, sem gefin var śt af Fjölsżn forlagi 1991.

Nś nżveriš kom bókin śt ķ endurskošašri žżšingu į vegum Almenna bókafélagsins, undir heitinu Uppsprettan.
Ašalsöguhetja Uppsprettunnar er arkitektinn Howard Roark, módernisti og hugsjónamašur sem neitar aš gera mįlamišlanir gagnvart list sinni. Sagan er grķpandi og söguhetjurnar margar hverjar stórbrotnar.

Ayn Rand fęddist ķ Rśsslandi įriš 1905. Hśn nam sögu og heimspeki ķ St. Pétursborg, en flśši til Bandarķkjanna rśmlega tvķtug, įriš 1926, og bjó žar sķšan. Hśn varš žar vinsęll rithöfundur og įhrifamikill heimspekingur og stjórnmįlahugsušur.

Uppsprettan var fyrsta skįldsaga Rand sem nįši verulegum vinsęldum. Bókin kom śt ķ mišri heimsstyrjöldinni, 1943 eftir aš 12 śtgefendur höfšu įšur hafnaš henni. Hśn hlaut litla markašssetningu og blendnar vištökur gagnrżnenda. Öllum aš óvörum varš Uppsprettan žó metsölubók sem enn rennur śt ķ bķlförmum og hefur veriš žżdd į fjölda tungumįla.

Ekki er vafi į aš žaš er ekki ašeins grķpandi sögužrįšur sem veldur vinsęldum žessarar bókar heldur sį heimspekilegi undirtónn sem žar er aš finna. Ķ Uppsprettunni tekur Rand til kostanna sišfręšihugmyndir sķnar, sem um margt eru nżstįrlegar, og prófar žęr ķ žeim söguheimi sem hśn skapar.

Ķ stuttu mįli snżst heimspeki Rand um mjög róttęka einstaklingshyggju sem grundvallast į frumsetningum heimspekikerfis hennar, objektivismans, sem žżša mętti sem hluthyggju į ķslensku. Forsenda sišferšisins, samkvęmt Rand, er aš mašurinn žarf aš višhalda eigin lķfi. Af žessu leišir hśn aš öll sišferšisgildi hljóti aš miša aš žessu marki. Žvķ sé ósišlegt aš einstaklingurinn fórni sér fyrir ašra og einnig ósišlegt aš hann geri kröfu um aš ašrir fórni sér fyrir hann. Rand endurskilgreinir egoismann, eša sjįlfselskuna, og telur hina sönnu sjįlfselsku, sem sé grunnur alls sišferšis, vera aš lifa og starfa sem sjįlfstęš hugsandi vera, foršast aš nota ašra og foršast aš lįta ašra nota sig. Egoisti Rand er žannig mašur sem lifir ašeins sjįlfum sér. Hann sękist ekki eftir völdum yfir öšru fólki, ekki eftir peningum peninganna vegna, heldur ašeins žvķ aš lifa eins heilsteyptu, heišarlegu og skapandi lķfi og honum er unnt.

Ayn Rand varš kannski žekktust fyrir stjórnmįlaheimspeki sķna, en hśn grundvallast į sišfręšikenningu hennar. Rand įleit kapķtalismann vera eina stjórnskipulagiš sem vęri sišferšilega réttlętanlegt žvķ žaš vęri žaš eina sem gerši manninum kleift aš breyta sišlega. Hśn įleit hins vegar aš sį hreini kapķtalismi sem hśn ašhylltist hefši hvergi veriš til og raunar óvķst aš hann yrši nokkurn tķma til. Hśn er aš žessu leyti ólķk hefšbundnum hęgrimönnum sem gjarna įlķta kapķtalismann gallašan en žó illskįstan žess sem ķ boši er, enda gagnrżndi Rand gjarna bandarķska hęgrimenn og frjįlshyggjumenn, sem žó vilja margir tengja hugmyndafręši sķna kenningum hennar. Enn meira fór žó fyrir gagnrżni hennar į samhyggju og alręšisstefnur į borš viš kommśnisma, fasisma og nasisma, enda gengju slķkar stefnur žvert gegn möguleika mannsins til sišlegs lķfs.

Heimspeki Ayn Rand vakti litla athygli ķ fręšaheiminum lengi framan af, kannski mešal annars vegna stjórnmįlaskošana hennar, en einnig vegna žess hve brotakennt höfundarverk hennar er og erfitt aš stašsetja hana innan meginstrauma heimspekinnar. Į sķšustu įrum hefur įhugi į kenningum hennar hin vegar fariš vaxandi og hafa nokkrar įhugaveršar bękur komiš śt um Rand undanfariš. Žaš er vel, enda er Ayn Rand afar įhugaveršur heimspekingur og mikiš verk óunniš ķ rannsóknum į kenningum hennar og tengslum viš ašrar heimspekistefnur. Mešal annars mį benda į "Ayn Rand, the Russian Radical" eftir Chris Matthew Sciabarra, sem kom śt 1995 ef ég man rétt og gefur afar glögga mynd af heimspeki Rand og tengslum viš stefnur og strauma į 19. og 20. öld.


Sišferši, sišfręši og trś

Fyrir skemmstu lögšu žingmenn Hreyfingarinnar fram tillögu um aš taka skyldi upp sišfręšikennslu ķ skólum. Viršast žingmennirnir telja aš meš sišfręšikennslunni muni sišferši ķ landinu batna.

Nś er žaš svo aš sišfręši og sišferši eru gerólķkir hlutir. Mašur getur vitaš allt um sišfręši en veriš meš öllu sišlaus. Annar kynni svo aš vera fyrirmynd um rétta breytni įn žess aš vita einu sinni aš sišfręši er til. Og sé miš tekiš af hinni, oft illvķgu hįskólapólitķk, bendir reynslan sķst til aš sišleg breytni sé sišfręšikennurum efst ķ huga, raunar gjarna žvert į móti.

Eitt er žaš žó sem lęra mį af žvķ aš kynna sér sögu og kenningar sišfręšinnar. Žaš er aš engum heimspekingi hefur tekist aš sżna naušsyn sišlegrar breytni įn skķrskotunar til ęšri mįttarvalda. Žó hafa margir reynt. Žessi nišurstaša kristallast kannski best ķ žeim oršum Friedrichs Nietsche aš įn gušs sé allt leyfilegt.

Nś vill hin nżja valdastétt ķ Reykjavķk śthżsa trśarhreyfingum śr grunnskólum, banna helgileiki tengda jólum og leggja af litlu jólin eša breyta ķ eins konar gervihįtķš įn tengsla viš žį kristnu arfleifš sem er grundvöllur žeirra. Einnig į aš banna skólabörnum aš teikna trśartengdar myndir ķ skólanum. Hugmyndaleg forsenda žessarar athafnasemi er mannréttindi. En žį gleymist aš hugmyndin um mannréttindi veršur ekki slitin frį žeirri kristnu rót hennar aš hver einstaklingur sé óendanlega mikilvęgur gagnvart guši. Žaš er eina röksemdin fyrir žvķ aš mannréttindi beri aš virša.

Ennfremur mį benda į aš viršing hinnar nżju valdastéttar fyrir mannréttindum er ekki meiri en svo aš hśn hyggst ekki ašeins banna Gķdeonfélaginu aš gefa börnum biblķur, hvaša skaša sem žaš į nś aš geta valdiš, heldur ętlar hśn lķka aš banna börnunum aš teikna trśarlegar myndir. Vandséš er hvernig slķkt kemur heim og saman viš almenn mannréttindi, en žar er tjįningarfrelsi grundvallaržįttur.

Lķtill vafi er į aš hnignun almenns sišferšis į stóran žįtt ķ žvķ efnahagslega og pólitķska hruni sem hér hefur oršiš. Er žį ekki réttara aš reyna aš byggja upp grundvöll góšs sišferšis fremur en aš brjóta hann nišur?


mbl.is Tillögur valda óįnęgju
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Um bloggiš

Hitt og þetta

Höfundur

Þorsteinn Siglaugsson
Þorsteinn Siglaugsson

Heimspekingur, hagfræðingur og rekstrarráðgjafi og frjálslyndur frjálshyggjumaður.

Athugasemdir eru birtar, en aðeins ef þær eru kurteislegar að mati síðuhaldara. Dónalegum athugasemdum verður hafnað.

Maķ 2018
S M Ž M F F L
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31    

Nżjustu myndir

  • Screen Shot 2018-05-08 at 21.13.59
  • Screen Shot 2018-05-08 at 20.59.32
  • Screen Shot 2018-03-06 at 13.55.28
  • Screen Shot 2018-03-06 at 13.53.01
  • Screen Shot 2018-03-06 at 13.38.36

Heimsóknir

Flettingar

  • Ķ dag (26.5.): 43
  • Sl. sólarhring: 89
  • Sl. viku: 766
  • Frį upphafi: 167445

Annaš

  • Innlit ķ dag: 40
  • Innlit sl. viku: 663
  • Gestir ķ dag: 38
  • IP-tölur ķ dag: 36

Uppfęrt į 3 mķn. fresti.
Skżringar

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband