FŠrsluflokkur: Heimspeki

Einstaklingshyggja Ayn Rand

Fyrir r˙mlega 20 ßrum ■řddi Úg skßlds÷gu r˙ssnesk-bandarÝska rith÷fundarins og heimspekingsins Ayn Rand, The Fountainhead, sem gefin var ˙t af Fj÷lsřn forlagi 1991.

N˙ nřveri­ kom bˇkin ˙t Ý endursko­a­ri ■ř­ingu ß vegum Almenna bˇkafÚlagsins, undir heitinu Uppsprettan.
A­als÷guhetja Uppsprettunnar er arkitektinn Howard Roark, mˇdernisti og hugsjˇnama­ur sem neitar a­ gera mßlami­lanir gagnvart list sinni. Sagan er grÝpandi og s÷guhetjurnar margar hverjar stˇrbrotnar.

Ayn Rand fŠddist Ý R˙sslandi ßri­ 1905. H˙n nam s÷gu og heimspeki Ý St. PÚtursborg, en fl˙­i til BandarÝkjanna r˙mlega tvÝtug, ßri­ 1926, og bjˇ ■ar sÝ­an. H˙n var­ ■ar vinsŠll rith÷fundur og ßhrifamikill heimspekingur og stjˇrnmßlahugsu­ur.

Uppsprettan var fyrsta skßldsaga Rand sem nß­i verulegum vinsŠldum. Bˇkin kom ˙t Ý mi­ri heimsstyrj÷ldinni, 1943 eftir a­ 12 ˙tgefendur h÷f­u ß­ur hafna­ henni. H˙n hlaut litla marka­ssetningu og blendnar vi­t÷kur gagnrřnenda. Íllum a­ ˇv÷rum var­ Uppsprettan ■ˇ mets÷lubˇk sem enn rennur ˙t Ý bÝlf÷rmum og hefur veri­ ■řdd ß fj÷lda tungumßla.

Ekki er vafi ß a­ ■a­ er ekki a­eins grÝpandi s÷gu■rß­ur sem veldur vinsŠldum ■essarar bˇkar heldur sß heimspekilegi undirtˇnn sem ■ar er a­ finna. ═ Uppsprettunni tekur Rand til kostanna si­frŠ­ihugmyndir sÝnar, sem um margt eru nřstßrlegar, og prˇfar ■Šr Ý ■eim s÷guheimi sem h˙n skapar.

═ stuttu mßli snřst heimspeki Rand um mj÷g rˇttŠka einstaklingshyggju sem grundvallast ß frumsetningum heimspekikerfis hennar, objektivismans, sem ■ř­a mŠtti sem hluthyggju ß Ýslensku. Forsenda si­fer­isins, samkvŠmt Rand, er a­ ma­urinn ■arf a­ vi­halda eigin lÝfi. Af ■essu lei­ir h˙n a­ ÷ll si­fer­isgildi hljˇti a­ mi­a a­ ■essu marki. ŮvÝ sÚ ˇsi­legt a­ einstaklingurinn fˇrni sÚr fyrir a­ra og einnig ˇsi­legt a­ hann geri kr÷fu um a­ a­rir fˇrni sÚr fyrir hann. Rand endurskilgreinir egoismann, e­a sjßlfselskuna, og telur hina s÷nnu sjßlfselsku, sem sÚ grunnur alls si­fer­is, vera a­ lifa og starfa sem sjßlfstŠ­ hugsandi vera, for­ast a­ nota a­ra og for­ast a­ lßta a­ra nota sig. Egoisti Rand er ■annig ma­ur sem lifir a­eins sjßlfum sÚr. Hann sŠkist ekki eftir v÷ldum yfir ÷­ru fˇlki, ekki eftir peningum peninganna vegna, heldur a­eins ■vÝ a­ lifa eins heilsteyptu, hei­arlegu og skapandi lÝfi og honum er unnt.

Ayn Rand var­ kannski ■ekktust fyrir stjˇrnmßlaheimspeki sÝna, en h˙n grundvallast ß si­frŠ­ikenningu hennar. Rand ßleit kapÝtalismann vera eina stjˇrnskipulagi­ sem vŠri si­fer­ilega rÚttlŠtanlegt ■vÝ ■a­ vŠri ■a­ eina sem ger­i manninum kleift a­ breyta si­lega. H˙n ßleit hins vegar a­ sß hreini kapÝtalismi sem h˙n a­hylltist hef­i hvergi veri­ til og raunar ˇvÝst a­ hann yr­i nokkurn tÝma til. H˙n er a­ ■essu leyti ˇlÝk hef­bundnum hŠgrim÷nnum sem gjarna ßlÝta kapÝtalismann galla­an en ■ˇ illskßstan ■ess sem Ý bo­i er, enda gagnrřndi Rand gjarna bandarÝska hŠgrimenn og frjßlshyggjumenn, sem ■ˇ vilja margir tengja hugmyndafrŠ­i sÝna kenningum hennar. Enn meira fˇr ■ˇ fyrir gagnrřni hennar ß samhyggju og alrŠ­isstefnur ß bor­ vi­ komm˙nisma, fasisma og nasisma, enda gengju slÝkar stefnur ■vert gegn m÷guleika mannsins til si­legs lÝfs.

Heimspeki Ayn Rand vakti litla athygli Ý frŠ­aheiminum lengi framan af, kannski me­al annars vegna stjˇrnmßlasko­ana hennar, en einnig vegna ■ess hve brotakennt h÷fundarverk hennar er og erfitt a­ sta­setja hana innan meginstrauma heimspekinnar. ┴ sÝ­ustu ßrum hefur ßhugi ß kenningum hennar hin vegar fari­ vaxandi og hafa nokkrar ßhugaver­ar bŠkur komi­ ˙t um Rand undanfari­. Ůa­ er vel, enda er Ayn Rand afar ßhugaver­ur heimspekingur og miki­ verk ˇunni­ Ý rannsˇknum ß kenningum hennar og tengslum vi­ a­rar heimspekistefnur. Me­al annars mß benda ß "Ayn Rand, the Russian Radical" eftir Chris Matthew Sciabarra, sem kom ˙t 1995 ef Úg man rÚtt og gefur afar gl÷gga mynd af heimspeki Rand og tengslum vi­ stefnur og strauma ß 19. og 20. ÷ld.


Si­fer­i, si­frŠ­i og tr˙

Fyrir skemmstu l÷g­u ■ingmenn Hreyfingarinnar fram till÷gu um a­ taka skyldi upp si­frŠ­ikennslu Ý skˇlum. Vir­ast ■ingmennirnir telja a­ me­ si­frŠ­ikennslunni muni si­fer­i Ý landinu batna.

N˙ er ■a­ svo a­ si­frŠ­i og si­fer­i eru gerˇlÝkir hlutir. Ma­ur getur vita­ allt um si­frŠ­i en veri­ me­ ÷llu si­laus. Annar kynni svo a­ vera fyrirmynd um rÚtta breytni ßn ■ess a­ vita einu sinni a­ si­frŠ­i er til. Og sÚ mi­ teki­ af hinni, oft illvÝgu hßskˇlapˇlitÝk, bendir reynslan sÝst til a­ si­leg breytni sÚ si­frŠ­ikennurum efst Ý huga, raunar gjarna ■vert ß mˇti.

Eitt er ■a­ ■ˇ sem lŠra mß af ■vÝ a­ kynna sÚr s÷gu og kenningar si­frŠ­innar. Ůa­ er a­ engum heimspekingi hefur tekist a­ sřna nau­syn si­legrar breytni ßn skÝrskotunar til Š­ri mßttarvalda. ١ hafa margir reynt. Ůessi ni­ursta­a kristallast kannski best Ý ■eim or­um Friedrichs Nietsche a­ ßn gu­s sÚ allt leyfilegt.

N˙ vill hin nřja valdastÚtt Ý ReykjavÝk ˙thřsa tr˙arhreyfingum ˙r grunnskˇlum, banna helgileiki tengda jˇlum og leggja af litlu jˇlin e­a breyta Ý eins konar gervihßtÝ­ ßn tengsla vi­ ■ß kristnu arfleif­ sem er grundv÷llur ■eirra. Einnig ß a­ banna skˇlab÷rnum a­ teikna tr˙artengdar myndir Ý skˇlanum. Hugmyndaleg forsenda ■essarar athafnasemi er mannrÚttindi. En ■ß gleymist a­ hugmyndin um mannrÚttindi ver­ur ekki slitin frß ■eirri kristnu rˇt hennar a­ hver einstaklingur sÚ ˇendanlega mikilvŠgur gagnvart gu­i. Ůa­ er eina r÷ksemdin fyrir ■vÝ a­ mannrÚttindi beri a­ vir­a.

Ennfremur mß benda ß a­ vir­ing hinnar nřju valdastÚttar fyrir mannrÚttindum er ekki meiri en svo a­ h˙n hyggst ekki a­eins banna GÝdeonfÚlaginu a­ gefa b÷rnum biblÝur, hva­a ska­a sem ■a­ ß n˙ a­ geta valdi­, heldur Štlar h˙n lÝka a­ banna b÷rnunum a­ teikna tr˙arlegar myndir. VandsÚ­ er hvernig slÝkt kemur heim og saman vi­ almenn mannrÚttindi, en ■ar er tjßningarfrelsi grundvallar■ßttur.

LÝtill vafi er ß a­ hnignun almenns si­fer­is ß stˇran ■ßtt Ý ■vÝ efnahagslega og pˇlitÝska hruni sem hÚr hefur or­i­. Er ■ß ekki rÚttara a­ reyna a­ byggja upp grundv÷ll gˇ­s si­fer­is fremur en a­ brjˇta hann ni­ur?


mbl.is Till÷gur valda ˇßnŠgju
Tilkynna um ˇvi­eigandi tengingu vi­ frÚtt

Um bloggi­

Hitt og þetta

Höfundur

Þorsteinn Siglaugsson
Þorsteinn Siglaugsson

Heimspekingur, hagfræðingur og rekstrarráðgjafi og frjálslyndur frjálshyggjumaður.

Athugasemdir eru birtar, en aðeins ef þær eru kurteislegar að mati síðuhaldara. Dónalegum athugasemdum verður hafnað.

Okt. 2017
S M Ů M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31        

Nřjustu myndir

  • George-Stinney-Jr
  • Screen Shot 2015-05-21 at 20.44.43
  • oliprik
  • Screen Shot 2015-03-12 at 18.39.41
  • ImageHandler.ashx

Heimsˇknir

Flettingar

  • ═ dag (21.10.): 0
  • Sl. sˇlarhring: 83
  • Sl. viku: 189
  • Frß upphafi: 142311

Anna­

  • Innlit Ý dag: 0
  • Innlit sl. viku: 160
  • Gestir Ý dag: 0
  • IP-t÷lur Ý dag: 0

UppfŠrt ß 3 mÝn. fresti.
Skřringar

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband